ਘਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਗਤਲੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਲੱਤ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ (veins) ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਗਤਲੇ (ਡੂੰਘੀ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਗਤਲਾ, DVT) ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੂਲੇ (ਕੂਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜੋੜ, hip) ਅਤੇ ਗੋਡੇ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੇ ਅੰਗ (ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਹੱਥ ਤੱਕ ਦੀ ਬਾਂਹ) ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਫ਼ਰ ਨਹੀਂ: ਸਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਿੱਲਣਾ-ਜੁੱਲਣਾ ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੌਖੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਉਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉੱਪਰਲੇ ਅੰਗ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਕੂਹਣੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹੋ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਕੁਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੌਂਵੋ, ਘੱਟ ਤੁਰੋ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਲੱਤ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਤਲਾ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਚੀਜ਼ ਇਹੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ DVT ਜਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਗਤਲਾ (pulmonary embolism), ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਤਲਿਆਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਤਿਹਾਸ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਥੈਰੇਪੀ (HRT), ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ, ਮੋਟਾਪਾ, ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸੋਜਸ਼ (inflammatory bowel disease) ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਡਾਕਟਰੀ ਹਾਲਤਾਂ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰਜਨ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਨ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਟੀਕੇ ਸੁਝਾਏ ਹੋਣ; ਉਸ ਸਲਾਹ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।
ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ
ਉੱਪਰਲੇ ਅੰਗ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਬਚਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਤੁਰਦੇ ਰਹੋ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਛੋਟੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸੈਰ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹਨ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਘੰਟੇ ਕੁਝ ਹਿੱਲਣ-ਜੁੱਲਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖੋ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਤਲੀ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।
- ਆਪਣੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਿਲਾਓ। ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਘੰਟੇ ਵੀਹ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿੰਨੀ (ਲੱਤ ਦੀ ਪਿੰਨੀ, calf) ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਪੰਪ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੀਟਰ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਭੁੱਖ, ਦੋਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪੀਣ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ।
- ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਲੱਤ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠੋ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਪਿੱਛੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ (recliner) ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੈਠੋ ਜੋ ਗੋਡਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।
- ਜੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲੰਮੀਆਂ ਹਵਾਈ ਉਡਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਜੇ ਉਡਾਣ ਭਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਘੰਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰੋ ਅਤੇ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਜੁਰਾਬਾਂ (ਦਬਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਜੁਰਾਬਾਂ) ਪਾਓ।
ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਗਤਲੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੌਕਾ ਹੈ।
ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਲੱਛਣ — ਸਾਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ ਜਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਜਾਓ
- ਇੱਕ ਪਿੰਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸੋਜ, ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਲਾਲੀ ਹੋਣਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ
- ਅਚਾਨਕ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਜਾਂ ਖੰਘ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਆਉਣਾ: ਸਿੱਧੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਜਾਓ, ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਗਤਲਾ (pulmonary embolism) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ
- ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ
ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੇ ਛੇਤੀ ਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਗਤਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੇਰ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
